Patronat
medialny

 

 

 

Wejście do Galerii »

Twórczość Edwarda Sutora

Najbardziej oryginalnym zjawiskiem w podhalańskiej rzeźbie kręgu nieprofesjonalnego jest twórczość Edwarda Sutora z Nowego Targu. W całej swojej twórczości rzeźbiarskiej Sutor nie poruszył uświęconej tradycją ludową tematyki sakralnej. Może przez to właśnie nikt do niedawna mało kto interesował się jego twórczością, poświęconą wyłącznie świeckiej prawdzie o człowieku. Inną przyczyną było z pewnością i to, że Sutor prowadził życie samotnika stroniącego od ludzi.

Edward Sutor urodził się 17 kwietnia 1917 r. Pochodzi on z wielodzietnej rodziny, zaliczanej do miejskiej biedoty. Od dzieciństwa był samotnikiem (…)

W okresie okupacji hitlerowskiej Sutor przebywał na robotach przymusowych i w obozach w Niemczech. Tamte straszne lata tak bardzo wgryzły się w jego życie, że stały się zasadniczą treścią twórczości. Przez jakiś czas pracował jako fryzjer w obozie, stykając się na co dzień ze śmiercią i tragediami istnień ludzkich: kobiet, dzieci, mężczyzn. Szczególnie boleśnie przeżywał Sutor zło wyrządzane dzieciom i kobietom. Odczytać to łatwo w jego rzeźbach. Uśmierconym i umęczonym postaciom modelował piękne fryzury, puszyste, wysoko zaczesane, nieraz w stylu peruk z epoki Ludwika.

Ale nie tylko bezsilność wobec zła jest tematem jego prac. Przedstawiają one także dobro i zło, radość macierzyńską w niewoli obozowej i rodzinę, której pozwolono być razem. Ta radość trwa tylko w rzeźbach, Sutor wiedział bowiem o tym co się działo z dziećmi urodzonymi w obozach i jaki los spotykał tam rodziny.

W serii głów rzeźbionych w drzewie i kamieniu spotykamy głowy starców brodatych i bez bród, kobiet i dzieci o twarzach tak pomarszczonych jakby nigdy nie były młode. Pośród kobiet są hieny, kobiety złowróżbne siedzące na rusztowaniach wspartych na uśmierconych dzieciach.

Sutor rozpoczął od rzeźby w kamieniu, który zdobywał w odległym o kilka kilometrów kamieniołomie. Przywoził go sam na taczkach własnej konstrukcji. Podobnie zwoził z odległych lasów w Gorcach drzewo na swe rzeźby. Czasem wracał do kamienia, jeśli napotkał gdzieś po drodze taki, który mu się nadawał do pracy.

Z kamieni wapiennych i piaskowców powstały pierwsze rzeźby przedstawiające kobiety (akty) o mocno wykształconych piersiach i wydatnych brzuchach, o twarzach, które wyrażają jakiś obłęd, niemoc, tragizm. Kamienne głowy przypominają swą formą gotyckie maszkarony.

W drzewie artysta wraca do tematyki kobiecej przedstawiając swoje postacie jako uosobienie płodności. W formie tych prac nietrudno dostrzec akcenty rzeźby wschodniej czy nawet afrykańskiej. Ukoronowaniem tego cyklu jest Macierzyństwo i Ojcostwo. Macierzyństwo – to figura wysokości 150 cm wykonana w drzewie, która przedstawia kobietę z radośnie wzniesionymi rękami trzymającymi dziecko. Jak mówi Sutor – matka chce zawsze ocalić swe dziecko. I tym razem artysta chciał nam pokazać, jak to matka chce wznieść swe dziecko ponad to zło, które było tak dobrze znane twórcy, ponad druty, może nawet chce je wyrzucić za druty, które spętały w śmiertelnym uścisku tak wiele istnień ludzkich.

Rzeźba Ojcostwo jest wyjątkowo niekonwencjonalna: głowa ojca zdjęta przez oprawców trzyma się na rusztowaniu z rąk jego dzieci, które chcą go pogłaskać, pożegnać się z nim, uścisnąć... (tak wzruszającej rzeźby przedstawiającej ojcostwo, tak bardzo związanej z tragedią tamtego czasu nie znam ani w rzeźbie ludowej, ani profesjonalnej).

Obok tych form i tematów powstał cykl głów wycinanych piętrowo w drewnianych klocach walcowatych. Przypominają one stare pogańskie rzeźby kultowe z czasów Światowita lub zdobne słupy graniczne. Forma tych rzeźb przypomina jeszcze rzeźbę kamienną i dlatego sądzę, że były to pierwsze prace Sutora, jakie wykonał w drzewie. Każda z jego rzeźb, choć należy do jakiegoś cyklu, jest inną, nową wizją dramatyczną, przemawiającą symbolem i metaforą.

Mimo pewnych elementów stylów historycznych i akcentów orientalnej egzotyki, rzeźba Sutora jest efektem jego własnych rozwiązań plastycznych i jest bezsprzeczną formą ludowej wypowiedzi – tej z nurtu miejskiego. Elementy rzeźby gotyckiej Sutor wprowadził świadomie, choć nie wie, co to gotyk. Mówi po prostu: styl niemiecki. Z nim zetknął się w Niemczech w tym samym czasie, co z mordem i dlatego – jak mówi – wprowadził te cechy, by nikt nie miał wątpliwości, kto był przyczyną nieszczęść jego rzeźbionych postaci.

Wydaje się wprost nieprawdopodobne, że cała galeria rzeźb powstała przy pomocy tak prymitywnych narzędzi jak gwóźdź o spłaszczonym końcu, nóż i przecinak.

Rzeźby Sutora pokazano po raz pierwszy w nowotarskim Powiatowym Domu Kultury (marzec 1970), później zajęło się rzeźbiarzem Muzeum Tatrzańskie, zakupując jego prace i organizując dalsze wystawy w Zakopanem, Krakowie, Warszawie. Rzeźby Sutora reprezentowały Podhale na wystawach w: Gera (dawne NRD), Starej Lubowli, Baltimore. Wiele obiektów zostało zakupionych przez muzea. Największa kolekcja rzeźb Edwarda Sutora znajduje się w Muzeum Podhalańskim PTTK w Nowym Targu.

Nowotarski artysta zmarł 1 stycznia 1984 r.

 

Wirtualna galeria rzeźb Edwarda Sutora ze zbiorów Muzeum Podhalańskiego w Nowym Targu, fot. Piotr Rayski-Pawlik

Opracowano na podstawie tekstu prof. Leona Jończyka, Sutor rzeźbiarz świeckiej prawdy, w: "Polska Sztuka Ludowa", nr 2, 1972 r.